orgelconcerten 1756-2023

Orgelconcerten in de Grote Kerk van Beverwijk 1756-2023.


Direct na oplevering van het instrument in 1756 kreeg de toenmalige organist, Johannes Radeker van de gemeente de opdracht om “Te spelen na de predicatie en op de maandag en zaterdag van 11.30-12.30 gedurende de zomermaanden het orgel een uur te bespelen”. Met deze publieke wandelconcerten (zoals wel in de meeste stadskerken in Nederland werden georganiseerd) konden de Beverwijkers een beetje van de straat worden gehouden. Bovendien kon men zo goedkoop kennis maken met de nieuwste liedjes en psalmen; orgelliteratuur bestond er toen nog nauwelijks en van de organist werden vooral improvisaties verlangd op bekende of minder bekende melodieën. Ook heel populair in de 19e eeuw waren programmatische improvisaties, bijvoorbeeld het nabootsen van natuur- en oorlogsgeweld op het orgel. Helaas is niet echt duidelijk hoe en hoelang deze traditie in Beverwijk heeft standgehouden. Op de relatief korte lijst van 14 Müller organisten van de Grote Kerk tussen 1756 en heden staan organisten die zeker concerten zullen hebben verzorgd, zoals Radeker en Claes Huijsman Venlet. Er zijn in het archief verder nog sporadisch programma’s te vinden van concerten in het begin van de 20e eeuw. Dit waren veelal benefietconcerten, gegeven door gastorganisten, meestal met medewerking van solisten en koor.

Het oudste programma wat wij als orgelcommissie in bezit hebben is een concert van 25 november 1900, met de organisten J.A. Gullen (1837-1918) organist in de Hersteld Evangelische Lutherse Kerk aan de Kloveniersburgwal, en M. Boltes organist van de Amsterdamse Episcopal Church, samen met de violist de heer A. Snieder.

CONCERTPROGRAMMA 1900 en J. ZWART

Op 15 september 1912 werd de gasverlichting in gebruik genomen met een concert door G. Th. Zwart (orgel) samen met H. van Bemmel (viool).

 CONCERTPROGRAMMA 1912

In 1931 komt Cor Kee op bezoek (organist van de ronde Lutherse kerk in Amsterdam). Zijn bevindingen waren niet erg hoopvol getuige zijn verslag dat het orgel nodig schoon gemaakt diende te worden. Hij vulde dat wel aan met de opmerking: Behoudt dit “Kunstwerk”.

In 1933 bij een bezoek van Georg Robert (organist van de Grote of St. Bavokerk te Haarlem) die een concert wilde geven, waren ook zijn bevindingen niet zo gunstig. In een brief aan de Kerkenraad op 18 maart 1933 is te vernemen dat de tongwerken behoorlijk ontstemd waren en dat er een afspraak met Van Ingen moest plaatsvinden om dit te verhelpen.

Het orgel in de Tweede Wereld oorlog:

In de kerk bevond zich een geschrift in vier talen, dat de eventuele bezetter in oorlogstijd rekening moest houden met het waardevolle orgel wat zich in de kerk bevindt. Dit was van Rijkswegen aangebracht. Helaas is genoemd geschrift in de naoorlogse jaren verloren gegaan.
In de Bavo te Haarlem is dit geschrift echter nog wel aanwezig; uiteraard voor het Müller orgel aldaar.
De omloop van de Wijkertoren was bemand met militairen, om de komst van vliegtuigen te kunnen waarnemen en het achterland te kunnen waarschuwen. Dit heeft tot het einde van de bezetting plaatsgevonden.
Ook de kerkvoogdij ondernam voorzorgmaatregelen: het archief was ondergebracht bij de Twentse Bank in Bloemendaal en de Firma H.W. Flentrop werd belast het orgel te conserveren, door belangrijke onderdelen af te voeren naar Oostzaan. Het waren de heren Martinus Sleutelkamp en Siem Doot die uit voorzorg voor bomaanvallen, de pijpen verwijderden. In totaal werden, volgens het schrijven van de Firma Flentrop van 15 april 1943, 107 frontpijpen verwijderd. Voor nood zijn enkele stemmen op een pneumatische lade geplaatst, om toch de gemeentezang van muziek te kunnen voorzien. De op dat moment nog aanwezige registers waren: Gemshoorn 4 voet, Bourdon 16 voet, Tolkaan 8 voet c.h. gedekte op pneumatische lade Praestant diskant 8 voet [archiefmap 203].
De gegevens van de demontage zijn te vinden als inscriptie in het houten deurtje dat toegang geeft tot het hoofdwerk, aan de achterzijde van het orgel. Tijdens het verwijderen van banken tegenover de kansel, voorafgaande aan de grote restauratie in 1983, kwamen behalve munten ook nog een concertprogramma tevoorschijn. Het betreft een Kerck-concert op 8 juni 1943 door de organist Geert Jurjen Moed, met medewerking van W.v.d Kerff (fluit) en D. Klut (hobo). De aanvang was 20 uur, toegang vrij! Nogal uniek om te benoemen, omdat later iedereen na acht uur binnen moest zijn (in verband met avondklok). Frappante toevoeging: “Tijdens het spelen is het verboden door de kerk te loopen”!
CONCERTPROGRAMMA 1943
16 juli 1945 was het terugplaatsen van het orgel een feit. Een pijp der Quintadeen is zoekgeraakt in Oostzaan, waarschijnlijk door een bezoeker als ‘Souvenir’ meegenomen. Hiervoor zullen wij een nieuwe pijp maken.
Het Bevrijdingsconcert werd niet door Geert Jurjen Moed verzorgd. Hij had in de oorlog muziekles aan Duitsers gegeven en dat werd hem kwalijk genomen.

Kort na het einde van de Duitse overheersing gaf de vermaarde sopraan Jo Vincent bevrijdingsconcerten in verschillende kerken in het land. Zo trad zij ook op in de Grote Kerk van Beverwijk met als organist Piet Halsema. Het probleem van Jo was hoe in Beverwijk te komen. De pontveren voeren niet vanwege het tekort aan kolen. Maar de echtgenoot van Jo Vincent, dokter Bos, bracht uitkomst. Hij beschikte over een tweepersoons auto(tje) waarmee Jo Vincent en Piet Halsema, gezeten in de ,,Dickey seat”, in staat waren via de Velser spoorbrug, die door de Duitsers tot verkeersbrug was omgevormd, aan de andere kant van het Noordzeekanaal te komen. Dit bijzondere concert zorgde ervoor dat de kerk bomvol zat met enthousiaste mensen. Er moest nog zuinig worden omgesprongen met de energie, maar voor dit speciale concert kregen we gelukkig wel stroom, zodat de orgelmotor, zoals later ook bleek, beperkt kon draaien. Het programma was zorgvuldig opgesteld, doch wij konden dit helaas niet meer terugvinden. Ook bij de plaatselijke pers is nog geïnformeerd, maar helaas, de archieven waren geschoond. Wat nog wel te memoreren valt: ter afsluiting van het programma zou Piet Halsema een orgelsolo Sonata da Chiese spelen, van de Haarlemse componist Hendrik Andriessen, toen de stroom uitviel. Jo Vincent, kordaat als zij altijd was, sprak de mensen toe en verzocht het publiek nog niet weg te gaan, omdat zij nog iets wilde zingen zonder begeleiding.
Met haar glanzende stem zong zij het “Zonnelied” van Catherine van Renesse. Uit de minutenlange ovatie die na de vertolking van dit lied losbarstte, sprak de dankbaarheid voor de begenadigde zangeres, maar ook voor de stralende “Zonneschijn van Vrede” die na vijf jaar van diepe duisternis, iedereen weer verkwikte en verwarmde. Toen men weer huiswaarts ging, stond het publiek in groten getale langs de trottoirs om Jo Vincent toe te juichen. “Het was al met al een onvergetelijke gebeurtenis”, aldus Piet Halsema.
Vanaf 1956 werd door Geert Jurgen Moed, de toenmalige organist en componist van de Grote Kerk, een initiatief genomen voor het houden van een wekelijkse concertserie, in de zomermaanden (in de winter was het waarschijnlijk te koud in de Grote Kerk). Hij nodigde gastorganisten uit, onder anderen Thijs Kramer, L.B. Jan van Lensink (organist Assen), Bernard Renooij, Ewald Kooiman, John Fesperman en Jose Maria Mancha (Madrid). In de zestigerjaren van de vorige eeuw is er een intensievere samenwerking aangegaan met de “Haarlemse Orgelmaand”, waardoor er internationale organisten een concert kwamen geven, o.a. Marie Claire Alain, Siegfried Reda, Yuko Hayashi, Luigi Ferdinando Taglianini en Georg Stam.
De meeste concerten werden hierbij door Moed verzorgd, meestal met medewerking van solisten. Moed was daarbij een ‘moedige’ organist, want hij schuwde in zijn programma’s het meer moderne orgelrepertoire zeker niet, en was daarmee een belangrijke orgelvernieuwer in Nederland. Ook zeer gewaagd was zijn programmering van het romantische repertoire, iets wat huidige organisten op het zeer barokke Müller orgel niet snel zullen nadoen. Deze serie duurde tot 1972 waarna een periode van betrekkelijke stilte rond het orgel optrad. Wellicht had deze stilte te maken met de wat slechte staat van het orgel, reden voor een grootschalige restauratie door de bekende orgelbouwfirma Flentrop.
Na 21 oktober 1979 start Flentrop met het demonteren van het Müller orgel, vanwege restauratie aan de middenbeuk van de Grote Kerk.
Deze restauratie werd in 1983 afgerond. Op 27 mei 1983 bespeelt de toenmalige kerkorganist van de Grote of St. Bavokerk te Haarlem, Klaas Bolt, het orgel voor het eerst na de restauratie. Sindsdien klinkt het orgel weer in zijn volle glorie als een uniek Hollands stadsorgel en heeft het internationaal een uitstekende reputatie opgebouwd, mede door de 40-jarige concertserie. Een uniek visitekaartje voor de gemeente Beverwijk en de regio.

1983-2023, 40 jaar zomeravond orgelconcerten in de Grote Kerk Beverwijk

In 2023 vierden we het 40-jarig jubileum van de zomeravond orgelconcerten in de Grote Kerk te Beverwijk. Na de grondige restauratie in 1983 van het beroemde Christiaan Müller orgel uit 1756 werd door Piet Kelder, samen met enkele enthousiaste orgelliefhebbers en de toenmalige organist van de Grote Kerk, Willem Wijting, het initiatief genomen voor een wekelijkse concertserie op de vrijdagavond tijdens de zomermaanden
Wat in 1983 is begonnen, is inmiddels uitgegroeid tot één van de langstlopende orgelconcertseries in Nederland! Doel van de serie is om het publiek afwisselende en hoogwaardige orgelconcerten te bieden in een informele sfeer. Dankzij een jaarlijkse subsidie van de gemeente Beverwijk kan de toegangsprijs voor de concerten laag worden gehouden. Voor iedere serie proberen we een mix te maken van pas afgestudeerde orgelstudenten van de conservatoria met reeds gevestigde musici. Iedere 2 jaar wordt de winnaar van het prestigieuze Internationale Schnitger Orgelconcours te Alkmaar in Beverwijk uitgenodigd om een concert te geven. Na afloop van het concert is het publiek welkom aan de speeltafel en kan onder een drankje worden nagepraat met de organist. Soms zijn de verrichtingen van de organist (en registranten) te zien op een beeldscherm. Vrijwel alle concerten zijn digitaal opgenomen en met regelmaat verschijnen hiervan opnamen op de (sinds 2022) eigen website van ons Christian Müller orgel. Piet Kelder heeft er een traditie van gemaakt om iedere organist na afloop van het concert iets te laten schrijven in het gastenboek (geselecteerde reacties zijn te vinden op de website en onderstaand). Rode draad in de talloze reacties is toch de enorme waardering (en vaak de verrassing) voor de zeer bijzondere kwaliteit en karakter van ons stadsorgel.
In 2006 hebben we het 250-jarig bestaan van het orgel uitgebreid gevierd met concerten en is er een film/dvd gemaakt naar de situatie van 1756, waar we onder andere thuis waren op het landhuis van Elisabeth Geelvinck. De selectie van organist voor de Grote Kerk van Beverwijk (is uitgebreid beschreven in de Nederlandse Jaerboeken 1747-1765) en komt ook voor in de film/dvd.
Uit een in 2008 gehouden enquête onder het publiek blijkt ook een grote waardering voor de serie. Opvallend is dat mensen uit alle uithoeken van Nederland komen voor de vrijdagavond concerten, kenners weten het orgel kennelijk goed te vinden (of ze volgen gewoon hun favoriete organist). Qua publieke opkomst waren de populaire (en dus regelmatig teruggevraagde) organisten Dirk Out, Piet Wiersma en de meesterimprovisator, Sietze de Vries de meest bezochten. Tenslotte volgen nog enkele citaten uit ons organisten gastenboek 1983-2022:

Albert de Klerk schreef op 5 juli 1991: “Uniek was deze week in mijn organistenleven, om dinsdags in de oude Bavo te musiceren en de vrijdag daarop in Beverwijk waar ik genoten heb van het charmante zusje van de grote Müller, dank voor de invitatie en veel geluk met de concerten”
Wim Diepenhorst schreef op 16 augustus 2002: “Het mooie(re) zusje van Haarlems Bavo: charmant, poëtisch en pittig. Dit orgel getuigt als geen ander van het meesterschap van de maker Christian Müller. Ambacht & Kunst op het hoogste niveau”.
Erwin Wiersinga beschreef het als volgt op 5 juli 2002: “Vaak is orgelspelen niet eenvoudig. Op dit prachtige instrument krijg je echter veel cadeau. Het orgel is dwingend, dat zijn de beste instrumenten”

Afgelopen 40 jaar zijn er ongeveer 200 concerten georganiseerd door de orgelcommissie
Even wat statistieken:
Dirk Out (9x) en Piet Wiersma (9x) speelden de meeste concerten. In totaal kwamen er 131 verschillende spelers.
De zomeravondconcerten worden meestal georganiseerd in de maanden juli en augustus.
Voor een totaaloverzicht van alle spelers: zie onze Eregalerij op de website: christianmuller-orgel.nl/eregalerij





E-mail verzonden